पूजेचे महत्त्व आणि या अनुष्ठानाचा उद्देश
अखंड सौभाग्य आणि सर्व-समृद्धी 'तुळशी विवाह' महाअनुष्ठान म्हणजे माता तुळशीचा भगवान शालिग्राम (श्री विष्णू) यांच्याशी होणारा पवित्र विवाह सोहळा. हा दिव्य महाअनुष्ठान शुक्रवार, 20 नोव्हेंबर 2026 रोजी प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशीच्या पावन पर्वावर श्रीकृष्णाच्या आणि माता वृंदाच्या पावन भूमीत—वृंदावन येथील 'सवा मण शालिग्राम मंदिरात' संपन्न होणार आहे.
महाराष्ट्रात दिवाळीनंतर तुळशी विवाहाचे विशेष महत्त्व आहे; या निमित्ताने थेट वृंदावनच्या सिद्ध पीठातून या मंगल सोहळ्यात सहभागी होण्याची ही सुवर्णसंधी आहे. मंदिरातील विद्वान आचार्य तुमच्या नावाचा आणि गोत्राचा उच्चार करून संकल्प घेतील, श्री शालिग्रामजींना पंचामृत अभिषेक करतील, माता तुळशीला सौभाग्याचा सोळा शृंगार अर्पण करतील आणि मंगलाष्टकांच्या व मंत्रांच्या घोषात युगुलाची गाठ बांधून सप्तपदी (सात फेरे) संपन्न करतील. त्यानंतर महाआरती आणि नैवेद्य अर्पण केला जाईल.
भाविक या महाअनुष्ठानामध्ये खालील मंगल कामनांसह संकल्प घेतात
* सुवासिनी महिलांकडून माता तुळशीचे (सती वृंदा) पूजन करून अखंड सौभाग्य आणि पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना.
* ज्या दांपत्यांना कन्यारत्न नाही, त्यांना माता तुळशीचे कन्यादान करून कन्यादानाचे महापुण्य मिळवण्याची संधी.
* विवाहयोग्य तरुण-तरुणींच्या विवाहात येणारे विलंब, अडथळे आणि ग्रहदोषांच्या निवारणासाठी प्रार्थना.
* चार महिन्यांच्या योगनिद्रेतून जागे झालेले भगवान श्री विष्णू (शालिग्राम) आणि महालक्ष्मी स्वरूपा माता तुळशी यांच्या संयुक्त कृपेने घरात चिरंतन सुख, शांती आणि समृद्धी नांदण्यासाठी प्रार्थना.
तुळशी विवाह म्हणजे काय?
तुळशी विवाह म्हणजे पवित्र तुळशीच्या रोपाचा (जिची माता तुळशी किंवा वृंदा म्हणून पूजा केली जाते) भगवान विष्णूंच्या शालिग्राम रूपाशी शास्त्रोक्त पद्धतीने लावला जाणारा विवाह होय. हा उत्सव पारंपरिकरीत्या कार्तिक महिन्यातील प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशीच्या काळात साजरा केला जातो, जेव्हा भगवान विष्णू चार महिन्यांच्या चातुर्मासातील योगनिद्रेतून जागे होतात. हिंदू परंपरेनुसार, तुळशी विवाहापासूनच विवाहाच्या शुभ मुहूर्तांना सुरुवात होते.
तुळशी विवाहाची पौराणिक कथा – सती वृंदा आणि भगवान विष्णू यांचा प्रसंग
पद्म पुराण आणि वैदिक ग्रंथांनुसार, प्राचीन काळी देवराज इंद्र आणि देवगुरू बृहस्पती भगवान शिवाच्या दर्शनासाठी कैलासावर जात होते. त्यांची परीक्षा घेण्यासाठी महादेवांनी दिगंबर योगीचे रूप धारण करून त्यांचा मार्ग अडवला. इंद्राने अहंकाराने त्या योगीचा अपमान केला आणि त्यांच्यावर वज्र उगारले. इंद्राच्या या कृत्याने क्रोधित होऊन भगवान शिवांनी आपला तिसरा डोळा उघडला. गुरू बृहस्पतींच्या क्षमायाचनेनंतर महादेवांनी आपल्या नेत्रातून निघालेली प्रचंड अग्नी समुद्रात सोडली. त्याच तेजातून महापराक्रमी बालक जालंधरचा जन्म झाला, ज्याला ब्रह्मदेवांनी वरदान दिले की महादेवांशिवाय त्याला कोणीही मारू शकणार नाही.
पुढे जालंधरचा विवाह परम पतिव्रता आणि भगवान विष्णूंची निस्सीम भक्त वृंदा हिच्याशी झाला. वृंदाच्या अढळ पतिव्रता धर्मामुळे आणि कठोर तपश्चर्येमुळे जालंधर अजिंक्य झाला आणि अत्याचारी बनला. त्याने स्वर्ग जिंकला आणि भगवान शिवांकडे माता पार्वतीची मागणी करण्यापर्यंत त्याची मजल गेली. क्रोधित महादेवांनी त्याच्याशी युद्ध केले, परंतु वृंदाच्या सतीत्वाच्या कवचामुळे भगवान शिवही त्याला पराभूत करू शकले नाहीत.
अखेर देव आणि सृष्टीच्या रक्षणासाठी भगवान विष्णूंनी जालंधरचे रूप धारण करून वृंदाच्या महालात प्रवेश केला. वृंदाने त्यांना आपला पती समजून चरणस्पर्श केला आणि त्याच क्षणी तिचे पतिव्रता व्रत भंग पावले. परिणामी, युद्धभूमीवर जालंधरचे सर्व बळ क्षीण झाले आणि भगवान शिवांनी सुदर्शन चक्राने त्याचा वध केला.
हा प्रकार समजताच क्रोधित झालेल्या वृंदाने भगवान विष्णूंना पाषाण (दगड) होण्याचा शाप दिला. भक्ताच्या शापाचा आदर राखत भगवान विष्णू शालिग्राम शिळेच्या रूपात प्रकट झाले, ज्यामुळे सृष्टीचे चक्र थांबले. सर्व देवांच्या विनंतीवरून वृंदाने भगवान विष्णूंना शापातून मुक्त केले आणि ती पतीसोबत सती गेली.
वृंदाच्या पवित्र सतीत्वाला वंदन करत भगवान विष्णूंनी तिला वरदान दिले: "हे वृंदे, तू मला लक्ष्मीपेक्षाही अधिक प्रिय असशील. तुझ्याशिवाय माझी पूजा कधीही पूर्ण मानली जाणार नाही. दरवर्षी कार्तिक शुद्ध एकादशीला (देवउठनी एकादशी) जो भक्त माझ्या शालिग्राम रूपाशी तुझा विवाह लावून देईल, त्याचे सौभाग्य सदैव अखंड राहील आणि त्याला सद्गती प्राप्त होईल." या वरदानातूनच पवित्र तुळशीचा जन्म झाला आणि तुळशी विवाहाची परंपरा सुरू झाली.
तुळशी विवाहातील कन्यादानाचे महापुण्य
धार्मिक मान्यतेनुसार, जे भाविक देवउठनी एकादशीला तुळशी विवाह संपन्न करतात, त्यांच्या जन्मांतरीच्या पापांचे क्षालन होते आणि त्यांना प्रत्यक्ष कन्यादानासारखे श्रेष्ठ पुण्य लाभते. ज्या दांपत्यांना कन्या नाही, त्यांच्यासाठी तुळशीचे कन्यादान करणे हे या पुण्याची प्राप्ती करून देणारे अत्यंत पवित्र माध्यम मानले जाते.
सुवासिनी महिलांसाठी तुळशी विवाहाचे विशेष महत्त्व
सनातन आणि मराठी संस्कृतीत सती वृंदाला पतिव्रता धर्म आणि सतीत्वाचे सर्वोच्च प्रतीक मानले जाते. या दिवशी सुवासिनी महिला माता तुळशीला लाल चुनरी, कुंकू, हिरव्या बांगड्या आणि सौभाग्याचा सोळा शृंगार अर्पण करून शालिग्रामजींशी तिचा विवाह लावतात. श्रद्धेनुसार, यामुळे प्रसन्न होऊन माता तुळशी सुवासिनींना अखंड सौभाग्य, पतीचे दीर्घायुष्य आणि कुटुंबात सुख-शांतीचे आशीर्वाद देते.
या तुळशी विवाह महाअनुष्ठानामध्ये काय समाविष्ट आहे?
* तुमच्या नावाचा, गोत्राचा आणि मंगल कामनेचा शास्त्रोक्त संकल्प.
* सिद्ध शालिग्राम विग्रहाला दूध, दही, तूप, मध आणि गंगाजलाने पंचामृत अभिषेक.
* लाल चुनरी, कुंकू, टिकली, बांगड्या, पुष्पमाळा आणि सौभाग्य साहित्याने माता तुळशीचा सोळा शृंगार.
* वेदमंत्रांच्या घोषात शालिग्रामजी आणि तुळशीमातेची गाठ बांधणे आणि सात फेरे (सप्तपदी).
* महाआरती, छप्पन भोग (नैवेद्य) आणि अखंड सौभाग्यासाठी विशेष प्रार्थना.
* संपूर्ण पूजेचा व्हिडिओ 48 तासांच्या आत थेट तुमच्या WhatsApp वर पाठवला जाईल.